Satılan malın maliyetini, yani SMM'yi bulmak için bir dönemin başındaki stok değerini, o dönemde aldığınız ya da ürettiğiniz malların maliyetine eklersiniz. Ardından dönem sonunda elinizde kalan stok değerini çıkarırsınız. Sonuç, sattığınız ürünlerin size maliyetidir ve brüt kârı bulmak için satışlardan düşülen rakamdır.
Formül kısadır; zor olan girdileri doğru bulmaktır. Kapanış stokunu doğru saymak, dönemi hangi alım maliyetlerinin oluşturduğuna karar vermek ve aynı yöntemi her dönem uygulamak gerekir. Her dönem aynı adımları aynı sırayla uygulamak, rakamların geçen dönemle gerçekten karşılaştırılabilmesini sağlar. Bu rehberde her adımı, kopyalayabileceğiniz bir örneği ve küçük işletmelerin en sık nerede hata yaptığını anlatıyoruz.
Maliyeti bulduktan sonra kâr marjı hesaplama aracımızla bunun marjınız için ne anlama geldiğini görebilirsiniz. Stok, işletmenizin nakdini bağlıyorsa nakit akışı yönetimi yazısı da işinize yarayabilir.
Satılan malın maliyetine neler dahildir?
SMM, seçilen dönemde satılan ürünlerin doğrudan maliyetlerini kapsar. Satış için alınan malların bedelini ve bunları satış yerinize ulaştırmak için yapılan giriş nakliyesi ile gümrük vergilerini içerir. Üretim yapan bir işletmede kullanılan hammaddeler ve üretimde çalışan personelin ücreti de bu kapsama girer. Ofis kirası, pazarlama ve idari personel maaşları ise genellikle faaliyet gideri olarak raporlanır.
Bu sınır önemlidir, çünkü brüt kâr marjını değiştirir. Maliyeti yanlış yere koyarsanız aylık raporda görünen marj, gerçekte kazandığınızla uyuşmaz. Aşağıdaki tablo sık görülen durumları gösterir. Muhasebe kuralları çalıştığınız çerçeveye göre farklılaşabilir; kesin sınıflandırma için mali müşavirinize danışın.
| Maliyet kalemi | Genellikle SMM'de mi? | Not |
|---|---|---|
| Satış için alınan malın fiyatı | Evet | Tedarikçi indirimleri ve iadeler düşülerek |
| Giriş nakliyesi ve gümrük vergileri | Genellikle evet | Malı satışa hazır hale getirmek için yapılan giderler |
| Üretimde kullanılan hammadde | Evet | Yalnızca satılan mallara giden kısım |
| Üretimde çalışanların ücreti | Üretici işletmeler için evet | Ürünü yapan personelin ücreti |
| Fabrika kirası ve kullanım giderleri | Çoğu zaman genel gider olarak | Her dönem aynı yöntemle dağıtın |
| Ofis kirası, pazarlama, idari maaşlar | Hayır | Faaliyet gideri olarak raporlayın |
Bir ürün hem toptan hem perakende satılıyorsa, SMM'yi satış kanalına göre ayrı tutmak işe yarar. Toplam SMM bu ayrımla değişmez, ama her kanalın marjı birbirinden farklı çıkabilir ve hangi kanalın gerçekten kazandırdığını görürsünüz.
Adım adım: SMM nasıl hesaplanır
- Dönemi belirleyin. Ay, çeyrek ya da yıl seçin. Stok sayımı, alış faturaları ve satışlar için aynı başlangıç ve bitiş tarihlerini kullanın.
- Açılış stokunu doğrulayın. Dönem başındaki stok değeri, bir önceki dönemin kapanış stokuna eşit olmalıdır.
- Alımları ve üretim maliyetlerini ekleyin. Dönemde teslim alınan stoklara ait tedarikçi faturalarını, iade ve alacak dekontları düşülmüş olarak toplayın. Varsa doğrudan üretim maliyetlerini de ekleyin.
- Kapanış stokunu sayın ve değerleyin. Dönem sonunda stoğu sayın ve her kalemi, seçtiğiniz yönteme göre maliyetiyle değerleyin.
- Formülü uygulayın. Açılış stoku artı alımlar ve üretim maliyetleri, eksi kapanış stoku, SMM'yi verir.
- Satışlarla karşılaştırın. Satışlardan SMM'yi çıkarıp brüt kârı bulun, brüt kâr marjını önceki dönemlerle kıyaslayın ve ani değişimleri araştırın.
Çalışılmış bir örnek
Aşağıdaki örnek, küçük bir ev tekstili satıcısına ait varsayımsal rakamlar kullanır. Bunlar kıyas değeri değildir; satırların nasıl birleştiğini gösterir. Kendi defterinizle ve stok sayımınızla değiştirin.
| Satır | Tutar (TL) |
|---|---|
| Açılış stoku (çeyrek başı) | 10.000 |
| Satılmak üzere alınan mallar | 25.000 |
| Giriş nakliyesi ve gümrük vergileri | 2.000 |
| Eksi: kapanış stoku (çeyrek sonu) | (8.000) |
| Satılan malın maliyeti | 29.000 |
| Çeyrek satışları | 60.000 |
| Brüt kâr (satış eksi SMM) | 31.000 |
| Brüt kâr marjı (brüt kâr bölü satış) | %51,7 |
Kapanış stokundaki 8.000 TL bu çeyreğin maliyeti değildir. Satılana kadar bilançoda kalır. Bunu düşmeyi unutursanız SMM olduğundan yüksek çıkar ve marj olduğundan kötü görünür.
Örneği kendi verinizle denemek için üç soruyu kontrol edin. Açılış stoku önceki dönemin kapanış stokuna eşit mi? Alım toplamına giren her fatura, dönem içinde teslim alınmış bir mal mı? Kapanış stokunun değeri, sayılan adetlerin birim maliyetlerle çarpımlarının toplamına eşit mi? Üç soruya da evet diyebiliyorsanız formül doğru çalışıyor demektir. Bir cevap hayırsa sorunun kaynağı çoğunlukla bir alım faturasının yanlış döneme girmesi ya da bir sayım satırının değerinin eksik kalmasıdır.
Stok değerleme yöntemini seçin
Kapanış stokunun değeri, hâlâ elinizde olan birimlere hangi maliyetlerin atandığına bağlıdır. Yöntem, alış fiyatları değiştikçe SMM'yi de değiştirir. Bu yüzden bir kez karar verin, yazılı olarak belgeleyin ve tutarlı uygulayın. Küçük işletmelerin en sık karşılaştığı üç yöntem aşağıdadır.
| Yöntem | Nasıl çalışır? | Nerede uygundur? |
|---|---|---|
| İlk giren ilk çıkar (FIFO) | En eski birimlerin önce satıldığı varsayılır | Bozulabilir ürünler ve son kullanma tarihi olan malzemeler |
| Ağırlıklı ortalama | Elde kalan her birim, stokun ortalama maliyetiyle değerlenir | Farklı fiyatlarla alınan aynı tür ürünler |
| Özel tanımlama | Her ürünün kendi kayıtlı maliyeti vardır | Yüksek değerli ya da tek parça ürünler |
Ağırlıklı ortalama yönteminde her yeni alımdan sonra ortalama birim maliyet yeniden hesaplanır. Örneğin birim maliyeti 50 TL olan 100 adet ürün aldıktan sonra, birim maliyeti 60 TL olan 100 adet daha alırsanız, ortalama birim maliyet 55 TL olur. Bu stoktan 50 adet satarsanız SMM 2.750 TL, kalan 150 adet ise 8.250 TL değerinde görünür. İki tutar toplamda 11.000 TL eder ve tamamı doğru yere dağıtılmış olur.
Hangi yöntemin hem vergi mevzuatınızla hem de uyguladığınız muhasebe standartlarıyla uyumlu olduğunu mali müşavirinizle teyit edin. Yöntemi yıl ortasında değiştirmeniz gerekirse, o dönemin marjı önceki dönemlerle karşılaştırılamaz hale gelir; değişikliği yazılı olarak kaydedin. Stok yönetimi yöntemleri için stok yönetimi yöntemleri yazımıza, sayım süreci için stok sayımı rehberine bakabilirsiniz.
SMM'yi bozan sık hatalar
- Fatura tarihi ile teslim tarihini karıştırmak. Alım, malın teslim alındığı döneme aittir, faturanın kesildiği döneme değil. Yazılı bir dönem kesim kuralınız varsa ona uyun.
- İade ve alacak dekontlarını yok saymak. Tedarikçiye geri gönderilen mallar alımları azaltır ve düşülmelidir.
- Stoku satış fiyatıyla değerlemek. Kapanış stoku maliyetle, ya da daha düşükse net gerçekleşebilir değerle gösterilmelidir.
- Kayıp stoğu düşmemek. Hasarlı, kayıp ya da çalınan ürünler yazılmazsa kapanış stoku olduğundan yüksek kalır ve SMM olduğundan düşük çıkar.
- Dönem ortasında yöntem değiştirmek. Değerleme yöntemindeki değişiklik, marjları karşılaştırılamaz kılar.
Bu hatalar birbirini de büyütür. Dönem sonunda sayım yapmadan kapanış stokunu tahmin ederseniz, önceki bir hatayı fark etmek de zorlaşır. Sayımı her zaman aynı kesim tarihinde yapın ve sayım dökümünü dönem dosyasına koyun.
SMM'yi her ay doğru tutmak
Doğru SMM, doğru stok kayıtlarına dayanır. Yüksek değerli kalemlerin aylık sayımı ile yıl sonu tam sayımı, sorunların çoğunu erken yakalar. Malı geldiği anda kaydedin, fatura ödendiğinde değil. Her tedarikçi faturasını ona karşılık gelen stokla eşleştirin.
Ayrıca her ay en değerli on kalemi ayrı takip edin. Bu kalemler toplam stok değerinin büyük bölümünü oluşturur, dolayısıyla sayımda bu kalemlerde bir sapma varsa SMM'nin tamamı etkilenir. Küçük kalemlerdeki ufak farklar ise çoğunlukla bir sonraki sayımda kapanır.
Dika Ops'ta satın alma, stok ve finans aynı kayıt üzerinde çalışır. Teslim alınan mallar ve tedarikçi faturaları, etkiledikleri stokun yanında durur. Ay sonunda elle yapılan mutabakatın büyük kısmı böylece gereksiz kalır. Aylık kapanış sürecini adım adım görmek için muhasebede stok takibi rehberine bakabilirsiniz. Stok, satış ve muhasebe verileriniz ayrı dosyalarda duruyorsa, hizmetlerimiz kapsamında bunları birbirine bağlamanın yollarını birlikte konuşabiliriz.
Sıkça sorulan sorular
Satılan malın maliyeti ile satış maliyeti aynı şey mi?
Küçük işletme raporlamasında çoğu zaman aynı anlama gelirler. Bazı hesap planlarında farklı biçimde sunulabilirler, bu yüzden tam tanım kullandığınız muhasebe çerçevesine bağlıdır. Karşılaştırma yapmadan önce mali müşavirinizden hangi etiketi kullandığınızı teyit edin.
Kargo giderleri SMM'ye dahil mi?
Malı satış yerine getirmek için ödediğiniz giriş nakliyesi ve gümrük vergileri genellikle malın maliyetinin parçasıdır. Müşteriye gönderdiğiniz malların gideri ise genellikle satış gideridir. İkisini defterinizde ayrı tutun ki brüt kâr net kalsın.
Stok sayımı yapmadan SMM hesaplayabilir miyim?
Ara dönem yönetim raporları için, satışlara normal marjınızı uygulayarak tahmini bir SMM bulabilirsiniz. Resmi kayıtlar için ise fiziksel sayım ya da güvenilir sürekli stok kaydı gerekir, çünkü tahminler zamanla sapar.
SMM'ye personel ücreti dahil mi?
Yalnızca satılan malın üretimi ya da hazırlanmasıyla doğrudan ilgili ücretler SMM'ye girer. Üretim çalışanları bu kapsama girebilir. Ofis, satış ve yönetim maaşları ise faaliyet giderleridir.
SMM'yi ne sıklıkla hesaplamalıyım?
Marjı takip edip hızlı tepki vermek istiyorsanız aylık hesaplayın. En azından her yıl sonu, hesaplarınız ve vergi beyanlarınız için mutlaka hesaplayın. Ne kadar sık yaparsanız, stok sorunlarını o kadar çabuk fark edersiniz.
Özet ve sonraki adım
Satılan malın maliyetini bulmak için açılış stokuna alımları ekleyin, kapanış stokunu çıkarın. Kesim tarihlerini, değerleme yöntemini ve maliyet sınırını dönemden döneme aynı tutun ve sonucu satışlarla karşılaştırın. Stok, satın alma ve finansı tek bir sistemde toplamak isterseniz demo talep edin; Dika Ops'un bunu nasıl yaptığını birlikte gösterelim.



